Có một câu tôi hay hỏi những bạn đã ra làm riêng: "Nếu ngày mai em ốm một tuần, chỗ em còn chạy được không?"
Phần lớn im lặng.
Vì sự thật là cả cái tiệm đang treo trên đúng một đôi tay. Bạn là người giỏi nhất ở đó, và cũng là người duy nhất.
Nghe thì oai. Nhưng nó có nghĩa là bạn không được ốm, không được nghỉ, không được có việc riêng. Và cái trần thu nhập của bạn chính là số giờ bạn còn tỉnh táo.
Người thứ hai không phải là chi phí, là đòn bẩy
Đây là chỗ tôi thấy nhiều người tính sai.
Khi nghĩ tới việc tuyển người, phản xạ đầu tiên là nghĩ tới tiền lương phải trả thêm mỗi tháng. Rồi kết luận: "chưa đủ khách để nuôi thêm người", và gác lại.
Nhưng phép tính đó thiếu một vế. Người thứ hai không chỉ tiêu tiền — họ giải phóng thời gian của bạn, và thời gian đó nếu dùng đúng thì sinh ra nhiều hơn khoản lương kia.
Khi có người làm được phần lặp đi lặp lại, bạn có chỗ trống để nhận việc giá cao hơn, để dạy, để làm nội dung, để nghĩ. Ba việc đó đều không làm được khi lịch bạn kín từ sáng tới tối.
Bạn không tuyển người để làm bớt việc cho mình. Bạn tuyển người để mình được làm việc khác.
Nếu tuyển xong mà bạn vẫn làm y như cũ, chỉ đỡ mệt hơn một chút, thì đúng là bạn vừa thêm một khoản chi phí thật.
Lúc nào là lúc nên tuyển
Đừng tuyển vì thấy mệt. Mệt là cảm giác, và cảm giác thì lên xuống theo mùa.
Tôi nhìn ba dấu hiệu.
Bạn đang từ chối việc vì hết chỗ, không phải vì việc không phù hợp. Đây là dấu hiệu rõ nhất: có cầu mà bạn không đáp ứng nổi.
Có những phần việc bạn làm mà không cần tới tay nghề của bạn. Trả lời tin nhắn, chuẩn bị đồ, dọn dẹp, đặt lịch, gửi ảnh cho khách. Nếu phần này chiếm quá nửa ngày của bạn, người đầu tiên bạn cần có khi còn chưa phải là một người làm nghề.
Bạn có tiền trả lương ba tháng kể cả khi doanh thu đứng. Đây là điều kiện tôi coi là bắt buộc. Tuyển người rồi tháng sau không trả nổi lương là làm hỏng đời một người khác, không chỉ hỏng việc của mình.
Thiếu điều kiện thứ ba thì hai điều kiện kia chưa đủ. Chờ thêm.
Tuyển ai: thái độ trước, tay nghề rèn sau
Cái bẫy dễ mắc nhất là nhìn tay nghề trước. Tay nghề rèn được — cách một người phản ứng khi bị chê thì rất khó rèn, và đó mới là thứ quyết định họ đi được bao xa với bạn.
Những thứ tôi nhìn bây giờ, xếp theo thứ tự:
Có đúng giờ không. Nghe nhỏ nhặt, nhưng nghề này chạy theo lịch của người khác. Một người trễ giờ trong buổi phỏng vấn sẽ trễ giờ trong ngày cưới của khách.
Nghe góp ý thế nào. Tôi thường góp ý một điều nhỏ ngay trong buổi thử việc rồi quan sát. Người sửa ngay và hỏi lại cho rõ là người dạy được.
Có nhìn thấy người khác không. Trong lúc bạn làm khách, người đó có tự động đưa cái khăn, có để ý khách lạnh hay nóng, hay chỉ chăm chăm vào phần việc của mình. Đây là thứ gần như không dạy được.
Tay nghề. Xếp cuối, không phải vì không quan trọng, mà vì nó là thứ duy nhất trong danh sách này chắc chắn cải thiện được nếu ba thứ trên có đủ.
Đào tạo bằng hệ thống, không phải cầm tay mãi
Đây là chỗ tôi mất nhiều thời gian nhất mới hiểu ra.
Kèm tay là cách dạy tự nhiên nhất, và nó tạo ra một cái bẫy: người học chỉ làm được khi bạn đứng cạnh. Bạn không thoát ra được, và bạn kết luận rằng người ta không làm nổi.
Cách khác là viết ra. Từng bước một, cho từng loại việc. Chuẩn bị đồ gồm những gì. Hỏi khách những câu nào trước ngày làm. Một mặt khách tiệc đi qua bao nhiêu bước. Chụp ảnh trước và sau ra sao.
Viết ra nghe khô khan, nhưng nó làm được ba việc mà kèm tay không làm được: người mới tự tra được khi bạn vắng mặt, chất lượng ổn định giữa các người khác nhau, và người thứ ba thứ tư sau này không phải dạy lại từ đầu.
Ở chỗ tôi bây giờ có sáu người, và thứ giữ cho mọi thứ chạy được không phải là tôi đứng cạnh từng người. Là những thứ đã được viết ra.
Việc khó nhất: chịu được giai đoạn người ta làm chưa bằng mình
Tôi nói thật lòng, đây mới là rào cản lớn nhất, và nó nằm trong đầu người chủ chứ không nằm ở người được tuyển.
Sẽ có vài tháng người mới làm chậm hơn bạn, chưa đều tay bằng bạn, và bạn phải sửa lại. Trong giai đoạn đó, cứ mỗi lần thấy vậy bạn lại có ý nghĩ "thôi để mình làm cho nhanh".
Chiều theo ý nghĩ đó là quay về vạch xuất phát.
Bạn phải chọn: hoặc chịu ba tháng chưa hoàn hảo để có một người làm được lâu dài, hoặc giữ mọi thứ hoàn hảo và một mình mãi mãi.
Không có cửa thứ ba. Tôi đã tìm rồi.
Một giới hạn thật mà tôi phải thừa nhận
Tôi không muốn viết bài này như thể mọi chuyện đều suôn sẻ.
Ngay cả khi đã có đội, vẫn có ngưỡng. Với việc dạy, tôi biết rõ giới hạn của mình: một tới ba học viên thì tôi chăm được kỹ; đông hơn nữa mà không có người hỗ trợ thì chất lượng chắc chắn tụt, và tôi không giả vờ là không.
Biết ngưỡng của mình ở đâu cũng là một phần của việc làm chủ. Nhận nhiều hơn sức mình là cách nhanh nhất đánh mất thứ đã xây được.
Nếu bạn đang tính tuyển người đầu tiên và chưa biết bắt đầu từ đâu, nhắn cho Phượng. Mình nói chuyện thật, kể cả phần khó.
Cella Hương Phượng
Người sáng lập CELLA MAKEUP ACADEMY · Bàn Tay Vàng Makeup Châu Á 2025. Phượng dạy nghề makeup ở Thái Bình và viết lại ở đây những gì nghề đã dạy mình. Đọc thêm về Phượng →
